Achtergrond: wat kán deze stem?

Als iemand zich meldt met een stemklacht kunnen we, buiten onze anamnese, ook een aantal zaken ‘testen’. Laten we deze voor het gemak in twee categorieën indelen: (1) testen waarbij we een oordeel vellen over de klank, toon of kwaliteit van de stem zoals deze meestal door de spreker gebruikt worden (zoals een GRBAS of CAPE-V beoordeling), en (2) testen waarbij we de cliënt uitdagen een maximale prestatie te leveren (zoals een maximale fonatieduur of glijtoon naar de hoogste mogelijke toon).

Als we deze categorie van maximale prestaties verder gaan verkennen, kunnen we veel vragen stellen over een stem. “Hoe hoog kan deze stem?”, of “Hoe luid kan deze stem?”.  In beide gevallen “Wat KAN deze stem MAXIMAAL?” . Dit zijn geen vragen die direct iets zeggen over het habitueel gebruik of de stemkwaliteit, maar wel over de stemfunctie. We gaan er immers van uit dat een gezonde stem ook voldoende kan presteren. Daarnaast weten we uit onderzoek (zie het meetinstrument Dysphonia Severity Index), dat de maximale fonatieduur, hoogste toon, en zachtste fonatie erg valide metingen zijn die samen sterk correleren met de totaalscore op de voice handicap index(!). Dat is voor ons therapeuten wellicht niet verrassend; een stem die weinig presteert, is waarschijnlijk minder belastbaar en levert daarom sneller klachten op.

Alle maximale prestatietaken die de stem kan uitvoeren zijn valide en betrouwbaar te meten. We kunnen namelijk geluidsintensiteit meten (in decibel), alsook toonhoogte (in Hertz en/of halve tonen), en deze in hetzelfde diagram uitdrukken. Deze meetbaarheid van stemfunctie kan ons goed van pas komen. We kunnen dan exact nagaan in welk veld in termen van toonhoogte en luidheid de stem zich ophoudt. We kunnen ook de totale grootte van dit veld meenemen in onze beoordeling van de stem.

Ontwikkeling van een nieuw programma

Als logopedist met een technische achtergrond werd ik gegrepen door akoestische fonetiek en akoestische metingen. Hoe gaaf is het dat we een stem- of spraakgeluid kunnen opnemen, eindeloos opnieuw kunnen afspelen en er metingen aan kunnen uitvoeren die ons iets waardevols kunnen vertellen?! Ik vond het mateloos interessant dat je aan een fonetogram kunt zien of het eerder om een recurrensparese of een oedeem van Reinke gaat. Maar als je met zulk enthousiasme de softwarepakketen- en leveranciers gaat bekijken zul je diep bedroeft raken. Deze software is zelden ‘logopedisch’ ingericht, intuïtief, wetenschappelijk onderbouwd, laat staan betaalbaar (je betaalt al gauw duizenden euro’s). Ik geloof dat dit de voornaamste reden is dat fonetografie zelden wordt gebruikt in de logopedische praktijk.

We willen dus misschien wel graag iets meten, maar we missen de middelen en de vaardigheid om dit te hanteren.

Daar wilde ik verandering in aanbrengen.

Ik zag hierin de mogelijkheid dat ik zo’n programma gewoon zelf kan maken. Een programma die logopedisch is ingericht en intuïtief is in het gebruik. Een no-nonsense programma met de dingen die een stemtherapeut wil hebben. Iets wat iedere logopedist makkelijk moet kunnen gebruiken. Vele avonden en weekenden in de loop van 2 jaar later, werd Vox Phonetography geboren! Vox werkt als een plugin voor het bekende programma Praat. Installatie lukt binnen 1 minuut en u kunt fonetogrammen afnemen. Zo simpel kan het zijn.

Ik zal u in vogelvlucht laten zien hoe Vox er op uw computer uit zal zien.

Praktisch: een blik op Vox

Afbeelding 1: het hoofdmenu van Vox toont u een balk met instellingen en opties (boven), een lijst van cliënten (fonetogrammen) links, en een knop om Vox af te sluiten (rechtsboven).

Op de eerste plaats is Vox simpel te gebruiken. Je navigeert makkelijk tussen de verschillende menu’s en instellingen, het programma start snel op en is op zowel Windows als op Mac computers te gebruiken. Alle fonetogrammen en geluidsbestanden van Vox zijn op uw PC lokaal opgeslagen, maar u kunt ook kiezen om ze op een gedeelde drive (bijvoorbeeld in de ziekenhuis-setting), cloudopslag of usb stick op te slaan.

Afbeelding 2: het venster waarbinnen u een fonetogram opneemt.

In het fonetogramvenster kunt u met verschillende knoppen geluiden opnemen. Zo neemt u met de rode knop de zangstemopnames op, en met de knoppen ‘N’, ‘S’, ‘L’ en ‘X’ neemt u spreekstemopnames van respectievelijk de normale spreekstem, zachte spreekstem, luide spreekstem en roepstem. Helemaal links ziet u metingen van toonhoogte en luidheid. De knop ‘options’ rechtsboven levert de mogelijkheid op om een normveld te tonen, geluidsbestanden naar uw computer op te slaan of een backup van dit fonetogram te maken.

Afbeelding 3: een voorbeeld van één van de unieke functies van Vox: het selecteren en beluisteren van een geluidsopname.

Bovenstaand ziet u dat de gebruiker één opname heeft geselecteerd. In deze opname heeft de stem van de cliënt een bepaalde beweging in toonhoogte en luidheid gemaakt. Deze zien we afgebeeld in het diagram. Let op: de rode knop is nu veranderd in een groene ‘Play’-knop. U kunt deze opname nu terug beluisteren.

 

Afbeelding 4: na 3 maanden stemtherapie…

Interessant is uiteraard om een fonetogrammeting als evaluatie van de stemfunctie te beschouwen. Het bovenstaande fonetogram is van dezelfde cliënt na 3 maanden stemtherapie. De verschillen zijn evident; de stem kan vooral lager en zachter en het totale oppervlak is toegenomen. Dit is een goed voorbeeld van wat er bij veel cliënten gebeurt. Ook de wetenschappelijk evidentie is hier helder over: voortuitgang van vrijwel iedere dysfonie gaat gepaard met een verbreding van het toonhoogtebereik, meer mogelijkheden in zachte fonatie en een toename van oppervlakte van het totale stemveld.

Dit is niet de enige manier waarop stem geëvalueerd wordt(!). Het is echter wel zinnig om samen met een (her)beoordeling van het larynxbeeld, subjectieve lastbeoordeling, een stemkwaliteitsbeoordeling en een beoordeling van het stemgebruik deze objectieve meting van maximale prestaties mee te nemen. Op die manier creëert u een multidimensionale manier om de stem te evalueren.

Afbeelding 5: overlappen van 2 fonetogrammen.

Om het verschil nog duidelijker te maken kunnen we de twee metingen ook laten overlappen. Door de fonetogrammen samen in het diagram weer te geven kunnen we nog exacter vaststellen wat de overeenkomsten of verschillen doorheen de tijd zijn. Links ziet u bijvoorbeeld de precieze verschillen in Hertz, halve tonen, decibellen en oppervlakte.

 

Afbeelding 6: het hele fonetogram exporteren als afbeelding en/of afdrukken.

Verder is het mogelijk om de gemaakte metingen te exporteren als PNG-afbeelding naar uw computer. U kunt dit bijvoorbeeld afdrukken of uploaden naar uw EPD.

Vox is het middel. Een betaalbaar, ready-to-use, logopedisch gegrond programma. Ten slotte moeten we het ook kunnen gebruieken, onze vaardigheden en kennis vergroten. Als logopedist wil je het middel meester zijn, het juist willen inzetten en goed begrijpen wat je meet en begrijpen wat dat zegt over je cliënt. Dit bereiken we met bijscholing! Daarom ben ik direct na lancering van Vox in 2018 een cursus ‘Fonetografie voor logopedisten’ gaan aanbieden. Met het volgen van de driedaagse cursus krijg je alle relevante wetenschappelijke informatie, praktische oefening en casusbesprekingen a.d.h.v fonetogrammen. Na de cursus ga je met zelfvertrouwen een fonetogram kunnen afnemen en interpreteren.

Wil je meer weten?

De reis rondom fonetografie leidt mij tot hier, maar is nog niet tot een einde gekomen. In september zal ik de cursus Fonetografie voor logopedisten aanbieden vanuit Einders Educatie in Eindhoven (https://www.einders.nl/cursus-agenda.html). Ik blijf me graag verdiepen in akoestische analyse, zo ook in het meetbaar maken van spraakkenmerken bij dysartrie. In de komende jaren kunt u op dit vlak zeker meer van mij verwachten.

Bent u door dit artikel geïnteresseerd geraakt in Vox? Of wellicht in mijn verdere onderbouwing? Kijkt u dan gerust op https://www.phonanium.com/product/vox-phonetography/ , of neemt u direct contact op door te mailen naar m.nijkamp@stemenslikcentrum.nl.

 

Marthè Nijkamp
Stem- en slikcentrum

 

Denk delen en ontvangen, Denk ondersteunen en ondersteuning krijgen, Denk samen sterker…

Denk Wij Logopedisten

2 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *